1-бөлүм Социалдык камсыздоо жана карыларды социалдык камсыздоо

1. Социалдык камсыздоонун түшүнүгү жана чөйрөсү

• Улуттук негизги жашоо камсыздоо системасы : Эң төмөн жашоо камсыздоо (сактоо) үчүн

• Жумуш камсыздандыруу : кам көрүүчү карылар кызматкери жумушсуз калганда жашоого керектүү төлөмдөрдү камсыз кылган социалдык камсыздандыруу (жумушсуздук төлөмү)

• Негизги пенсия : 65 жаштан жогорку карылардын туруктуу кирешеси негизин жана жашоо туруктуулугун колдоо

• Улуттук ден соолук камсыздандыруу системасы : улуттун оорулары жана ден соолукту чыңдоо , саламаттык сактоо жакшыртуу

• Карыларды узак мөөнөттүү кам көрүү камсыздандыруусу : карылык же карылык оорулары ж.б. күнүмдүк жашоосу кыйын адамдардын дене кыймылы же үй жумуштарын колдоо

• Карылык коому -> карылык коому -> өтө карылык коому

• Өтө карылык коому : 20% жана андан жогору

Эскертүү !! / “Өтө карылык” жана “өтө карылык” чаташтырбаңыз! Өтө карылыктуура!!

※ Экзамен мисалы ※

1.Карылык коому 2. Карылык коому 3.Карылык коому 4. Өтө карылык коому 5. Өтө карылык коому

2. Карыларды социалдык камсыздоонун түшүнүгү жана түрлөрү

▶ Карыларды социалдык камсыздоо принциптери

• Көз карандысыздык принциби - 1. Иштөө мүмкүнчүлүгү же киреше алуу мүмкүнчүлүгү болушу керек.

2. Мүмкүн болушунча узак убакыт үй-бүлөдө жашоо мүмкүнчүлүгү болушу керек.

• Катышуу принциби : ыктыярдуулук мүмкүнчүлүктөрү ж.б. катышуу

• Өзүн-өзү ишке ашыруу принциби : потенциалды өнүктүрүү мүмкүнчүлүгү

▶ Карыларды социалдык камсыздоо мекемелери

Карылардын турак жай социалдык камсыздоо мекемелери
Карылар үйү	Карыларды кабыл алуу жана жашоо
Карылардын биргелешкен жашоо үй-бүлөсү	Үй-бүлөсымал турак жай шарттары жана тамактануу камсыздоо
Карылардын социалдык камсыздоо үйү	Сатуу же ижарага берүү

Карылардын медициналык социалдык камсыздоо мекемелери
Карылар кам көрүүмекемеси	Карылык оорулары менен кабыл алуу (10 адамдан көп)
Карылар кам көрүү биргелешкен жашоо үйү	9 адамдан аз

Карылардын эс алуу социалдык камсыздоо мекемелери
Карылардын социалдык камсыздоо борбору	Карылардын билим алуу, хобби жашоосу, ар кандай маалымат жана кызматтарды камсыздоо
Карылар үйү	Жергиликтүү карылардын өз алдынча хобби иш-аракеттери, биргелешкен цех үчүн жай камсыздоо
Карылар мектеби	Ден соолукка пайдалуу хобби жашоосу, окуу программаларын камсыздоо максаты

Үйдө карыларды социалдык камсыздоо мекемелери
Үйгө баруу менен кам көрүү	Үйдө жашаган карыларга багытталган
Үйгө баруу менен ванна	Үйгө баруу менен ванна камсыздоо
Күнү-түнү коргоо	Белгилүү убакыт ичинде коргоо
Кыска мөөнөттүү коргоо	Кыска мөөнөттө, белгилүү мөөнөт ичинде коргоо

2-бөлүм Карыларды узак мөөнөттүү кам көрүү камсыздандыруу системасы

1. Системанын максаты

Карылык же карылык оорулары(деменция, инсульт, Паркинсон оорусу ж.б.)себептери менен күнүмдүк жашоону өз алдынча аткаруу кыйын карылар ж.б. үчүн дене кыймылы же үй жумуштарын колдоо ж.б. узак мөөнөттүү кам көрүү төлөмдөрүн камсыздоо менен картагы ден соолукту чыңдоо жана жашоо туруктуулугун камсыздоожана алардын үй-бүлөсүнүн жүгүн жеңилдетүү менен улуттун жашоо сапатын жакшыртуу системанын максаты болуп саналат.

2. Иштин камсыздандыруучусу жана мүчөлөрү

•Камсыздандыруучу : Улуттук ден соолук камсыздандыруу корпорациясы

• Мүчө : Улут

• Саламаттык сактоо жана социалдык камсыздоо министри башкарат

• Максат : күнүмдүк жашоосу кыйын карылардын үй жумуштарын жана дене кыймылын колдоо. Ден соолукту чыңдоо жашоо туруктуулугу

3. Узак мөөнөттүү кам көрүү төлөмүнүн максаттуу адамдары

● Карыларды узак мөөнөттүү кам көрүү камсыздандыруу төлөмүнүн максаттуу адамдары ’65 жаштан жогорку адамдар‘ же ‘65 жаштан төмөн бирок карылык оорулары бар адамдар(деменция, инсульт, Паркинсон, Альцгеймер ж.б.)‘үчүн кыймыл кыйын же деменция ж.б. менен таанып-билүү жөндөмү төмөндөгөн 6 ай жана андан көп мөөнөт ичинде өз алдынча күнүмдүк жашоону аткаруу кыйын адамдар. Бирок, ооруканада жатканда четтетилет

▶ Карыларды узак мөөнөттүү кам көрүү камсыздандыруу төлөмүнүн максаттуу адамдарыбы

- Кургак учукменен дене кыймылы кыйын 70 жаштагы эркек : узак мөөнөттүү кам көрүү төлөмүнүн максаттуу адамы

- Кургак учукменен дене кыймылы кыйын 60 жаштагы эркек : узак мөөнөттүү кам көрүү төлөмүнүн максаттуу адамы эмес

- Кан тамыр деменциясыменен дене кыймылы кыйын 40 жаштагы эркек : узак мөөнөттүү кам көрүү төлөмүнүн максаттуу адамы

- Ооруканада жаткан кары төлөм максаттуу адамдарынан четтетилет

4. Узак мөөнөттүү кам көрүү таануу арызы жана баалоо процедурасы

а. Таануу арызы

- 65 жаштан жогорку кары же 65 жаштан төмөн карылык оорулары бар адам корпорацияга дарыгер же салттуу медицина дарыгери тарабынан берилген корутундуну тиркөө менен узак мөөнөттүү кам көрүү таануу арызын тапшырат.

- Өзү, үй-бүлө мүчөсү же тууганы же кызыкдар адам, социалдык камсыздоо адис кызматкери(өзү же үй-бүлө макулдугу керек), шаар, район, айыл өкмөтү тарабынан дайындалган адам арыз бере алат.

б. Үйгө баруу менен изилдөө

- Белгилүү билимди аяктаган корпорациянын кызматкери(социалдык камсыздоо адиси, медайым ж.б.) арыз берүүчүнүн жашаган жерине барып дене жана акыл абалын көрсөткөн узак мөөнөттүү кам көрүү таануу изилдөө пункттары боюнча изилдейт.

в. Даража баалоо

- Корпорация узак мөөнөттүү кам көрүү таануу изилдөө таблицасына ылайык түзүлгөн изилдөө натыйжаларын негиздеп компьютер баалоо программасы аркылуу узак мөөнөттүү кам көрүү даражасын биринчи баалайт

- Корпорация изилдөө натыйжа отчетун, дарыгер корутундусун ж.б. даража баалоо комитетине тапшырат

- Даража баалоо комитети президенттик жарлык менен белгиленген даража баалоо критерийлерине ылайык биринчи баалоо натыйжасын карап узак мөөнөттүү кам көрүү таануу жана узак мөөнөттүү кам көрүү даражасын акыркы баалайт.

г. Баалоо натыйжасын билдирүү(Карыларды узак мөөнөттүү кам көрүү камсыздандыруу мыйзамы 17-берене узак мөөнөттүү кам көрүү таануу сертификаты)

- Корпорация : узак мөөнөттүү кам көрүү даражасы, узак мөөнөттүү кам көрүү төлөмүнүн түрү жана мазмуну камтылган узак мөөнөттүү кам көрүү таануу сертификаты жана ылайыктуу кызмат мазмуну, жыштыгы, чыгымы ж.б. камтылган индивидуалдык узак мөөнөттүү кам көрүү пайдалануу планын төлөм алуучуга же коргоочуга берүүдөн кийин кызмат пайдалануу боюнча билим берет.

- Узак мөөнөттүү кам көрүү таануужарактуулук мөөнөтү : минималдуу 2 жыл жана андан көп болот.

▶ Узак мөөнөттүү кам көрүү даражасы

1-даража	95 упай жана андан жогору
2-даража	75 упай жана андан жогору
3-даража	60 упай жана андан жогору
4-даража	51 упай жана андан жогору
5-даража	45 упай жана андан жогору (деменция оорулуусу)
Танып-билүү колдоо даражасы	45 упайдан төмөн (деменция оорулуусу)

5. Узак мөөнөттүү кам көрүү төлөмүнүн мазмуну

▶ Үйгө баруу төлөмүнүн түрлөрү

Төлөмдүн түрү	Мазмуну
Үйгө баруу менен кам көрүү	Узак мөөнөттүү кам көрүү кызматкери төлөм алуучунун үйүнө ж.б. барып дене кыймылы жана үй жумуштарын ж.б. колдоо
Үйгө баруу менен ванна	Узак мөөнөттүү кам көрүү кызматкери ванна жабдыктары менен жабдылган жабдууларды колдонуп төлөм алуучунун үйүнө ж.б. барып ванна камсыздоо
Үйгө баруу менен медайымдык	Узак мөөнөттүү кам көрүү кызматкери медайым ж.б. дарыгер, салттуу медицина дарыгери же тиш дарыгеринин көрсөтмөсү (мындан ары "үйгө баруу менен медайымдык көрсөтмөсү" деп аталат) боюнча төлөм алуучунун үйүнө ж.б. барып медайымдык, дарылоонун жардамы, кам көрүү боюнча кеңеш же ооз гигиенасы ж.б. камсыздоо
Күнү-түнү коргоо	Төлөм алуучуну саламаттык сактоо жана социалдык камсыздоо министринин буйругу менен белгиленген чектөөлөрдүн ичинде белгилүү мөөнөт ичинде узак мөөнөттүү кам көрүү мекемесинде коргоп дене кыймылын колдоо жана акыл-дене функциясын сактоо жана жакшыртуу үчүн билим жана машыгуу ж.б. камсыздоо
Башка үйгө баруу төлөмү	Төлөм алуучуну саламаттык сактоо жана социалдык камсыздоо министринин буйругу менен белгиленген чектөөлөрдүн ичинде белгилүү мөөнөт ичинде узак мөөнөттүү кам көрүү мекемесинде коргоп дене кыймылын колдоо жана акыл-дене функциясын сактоо жана жакшыртуу үчүн билим жана машыгуу ж.б. камсыздоо
Башка үйгө баруу төлөмү	Төлөм алуучунун күнүмдүк жашоосу, дене кыймылын колдоо жана таанып-билүү функциясын сактоо жана жакшыртуу үчүн керектүү шаймандарды камсыздоо же үйгө барып реабилитация боюнча колдоо ж.б. камсыздоо узак мөөнөттүү кам көрүү төлөмү катары президенттик жарлык менен белгиленген нерсе

1) Үйгө баруу төлөмү : үйгө баруу менен кам көрүү, үйгө баруу менен ванна, үйгө баруу менен медайымдык, күнү/түнү коргоо, кыска мөөнөттүү коргоо, башка үйгө баруу төлөмү (социалдык камсыздоо шаймандары)

•Артыкчылыгы : тааныш чөйрө, жеке жашоону урматтоо, адамга багытталган жашоо

•Кемчилиги : шашылыш кырдаалда тез жооп берүү кыйын

2) Мекеме төлөмү : үйдө жашабай карыларды кам көрүү мекемеси, карыларды кам көрүү биргелешкен жашоо үйүж.б. жайга кирип дене кыймылын колдоо жана акыл-дене функциясын сактоо жана жакшыртуу үчүн кызматтарды алуу.

•Артыкчылыгы : медициналык, медайымдык, кам көрүү кызматтарын комплекстүү камсыздоо

•Кемчилиги : адамга багытталган жашоо кыйын

3) Атайын накталай төлөм : үйгө баруу төлөмүн жана мекеме төлөмүн алуу мүмкүн болбогондо төлөнүүчү нерсе.

• Үй-бүлө кам көрүү төлөмү : арал, тоо ж.б. узак мөөнөттүү кам көрүү мекемелери өтө жетишсиз аймактарда, табигый кырсыктар, төлөм алуучунун дене, акыл же мүнөз себептери менен үй-бүлө ж.б. тарабынан үйгө баруу менен кам көрүүгө барабар узак мөөнөттүү кам көрүү төлөмүн алган учурда төлөнүүчү накталай төлөмдү билдирет.

5. Узак мөөнөттүү кам көрүү мекемесинин чыгымдарды талап кылуусу жана төлөө

• Узак мөөнөттүү кам көрүү мекемеси төлөм алуучуга үйгө баруу төлөмүн же мекеме төлөмүн камсыздаган учурда, корпорациядан узак мөөнөттүү кам көрүү төлөм чыгымдарын талап кылат.

• Корпорация узак мөөнөттүү кам көрүү мекемесинен үйгө баруу төлөм чыгымдарын же мекеме төлөм чыгымдарын талап алган учурда, аны карап узак мөөнөттүү кам көрүүгө колдонулган корпорациянын жүгүн ошол айда (ар бир айда) узак мөөнөттүү кам көрүү мекемесине төлөйт.

6. Ресурстарды камсыздоо

Карыларды узак мөөнөттүү кам көрүү камсыздандыруу системасынын иштеши үчүн ресурстар : камсыздандыруу төлөмдөрү, мамлекеттик колдоо, өзүнүн жарым-жартылай жүгүнөн турат

а. Камсыздандыруу төлөмдөрү

- Корпорация узак мөөнөттүү кам көрүү камсыздандыруу төлөмдөрүн жана ден соолук камсыздандыруу төлөмдөрүн бирге чогултат жана чогулткандан кийин узак мөөнөттүү кам көрүү камсыздандыруу төлөмдөрү жана ден соолук камсыздандыруу төлөмдөрү ар бири өзүнчө эсеп менен башкарылат.

※ Бирге чогултуу, өзүнчө эсеп

б. Мамлекеттик колдоо

- Мамлекет камсыздандыруу төлөмдөрүнүн болжолдуу киреше суммасынын 20%н мамлекеттик казынадан жүктөйт.

- Мамлекет жана жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдары медициналык төлөм алуу укугу бар адамдардын узак мөөнөттүү кам көрүү төлөм чыгымдарын, дарыгер корутундусун берүү чыгымдарын, үйгө баруу менен медайымдык көрсөтмөсүн берүү чыгымдарынын ичинен корпорация жүктөөгө тийиш болгон чыгымдарын жана башкаруу иштетүү чыгымдарынын толук суммасын жүктөйт.

◈ Ресурстарды камсыздоо

- Карыларды узак мөөнөттүү кам көрүү камсыздандыруу системасынын иштеши үчүн ресурстар : камсыздандыруу төлөмдөрү,мамлекеттик колдоо,өзүнүн жарым-жартылай жүгүнөн турат

• Ресурстарды камсыздоо : камсыздандыруу төлөмдөрү ,мамлекеттик колдоо ( 20% ) , өзүнүн жүгү ( мекеме төлөмү : 20% , үйгө баруу төлөмү : 15% )

• Корпорация жүктөөгө тийиш болгон чыгымдар : мамлекет жана жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдары жүктөйт

( медициналык төлөм алуу укугу бар адамдардын узак мөөнөттүү кам көрүү төлөм чыгымдары, дарыгер корутундусун берүү чыгымдары ж.б.)

• Жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдары : кам көрүүчү карылар кызматкерлеринин эмгек шарттарын жакшыртуу, статусун жогорулатуу боюнча жобо кабыл алуу, иш менен байланышкан зомбулуктан ж.б. коргоо

в. Өзүнүн жарым-жартылай жүгү:

- Төлөм алуучу мекеме төлөмүн пайдаланса 20%, үйгө баруу төлөмүн пайдаланса 15%н өзү жүктөйт.

- Төмөн кирешелүү катмар, медициналык төлөм алуу укугу бар адамдарж.б. мыйзамдуу өзүнүн жүгүнүн 40~60%н жеңилдетет.

- Улуттук негизги жашоо төлөм алуу укугу бар адамдар өзүнүн жүгү жок.

※ Бирок, төлөмгө кирбеген пункттарды толук суммасын өзү жүктөйт.

7. Узак мөөнөттүү кам көрүү кызматын пайдалануу колдоосу

▶ Улуттук ден соолук камсыздандыруу корпорациясы жөнөткөн документтер

• Узак мөөнөттүү кам көрүү таануу сертификаты : узак мөөнөттүү кам көрүү даражасы, жарактуулук мөөнөтү, пайдаланууга боло турган төлөм түрү жана мазмуну

• Индивидуалдык узак мөөнөттүү кам көрүү пайдалануу планы : чектөө суммасы, өзүнүн жүгү ставкасы, төлөм түрү жана жыштыгы, чыгымы

3-бөлүм Кам көрүүчү карылар кызматкеринин иши

1. Кам көрүүчү карылар кызматкеринин ишинин түрү жана мазмуну

• Дене кыймылын колдоо : бет жуу, ооз тазалоого жардам, ванна, тамактануу, дааратканага жардам

• Үй жумуштары жана күнүмдүк жашоо : жеке иш-аракеттерди колдоо – соода, банк ж.б.

Күнүмдүк жашоону колдоо- тамак, тазалоо, кир жуу

• Эмоционалдык колдоо жана байланыш : жашоо боюнча кеңеш, сүйлөшүүчү, дарыгерге билдирүү (кат,телефон)

• Танып-билүү колдоосу : танып-билүү стимулдаштыруу иш-аракеттери

• Үйгө баруу менен ванна : үйгө баруу менен ванна ( кам көрүүчү карылар кызматкери 2 адамдан көп )

2. Кам көрүүчү карылар кызматкеринин кызмат көрсөтүү принциптери жана сактоо пункттары

▶ Кам көрүүчү карылар кызматкеринин кызмат көрсөтүү принциптери

- Максаттуу адамдын жеке жашоосун урматтоо менен өзү жана үй-бүлө мүчөлөрүнөн максаттуу адамдын мүнөзү, адаттары, жактырган кызматтары ж.б. кызмат көрсөтүү башталганга чейин сөзсүз түрдө ырастоо жана өзгөчө жактырбаган иш-аракеттерди жасоо.

- Максаттуу адам мүмкүн болушунча өз алдынча жашоо мүмкүнчүлүгүнө ээ болушу үчүн максаттуу адамдын жөндөмдөрүн максималдуу пайдалануу менен кызмат көрсөтүү.

- Кызмат көрсөтүүдөн мурун максаттуу адамга толук түшүндүрүүдөн кийин, максаттуу адам макул болсо кызмат көрсөтүү. Бирок, максаттуу адам деменция ж.б. менен таанып-билүү жөндөмү жок болсо коргоочудан макулдук алуу.

- Максаттуу адамдын жеке маалыматтарын жана кызмат көрсөтүү учурунда билген сырларды ачыкка чыгарбоо, максаттуу адамдын жеке жашоосун коргоо жана эркин пикир билдирүүнү камсыздоо.

- Максаттуу адамдын абалын байкап кызмат көрсөтүүжана максаттуу адамдын абалына карабастан механикалык түрдө кызмат көрсөтүү же кызмат көрсөтүүгө мажбурлоо.

- Кам көрүүчү карылар кызматкеринин бардык кызматтары максаттуу адамга гана көрсөтүлөт(кызмат мазмуну:дене кыймылын колдоо кызматы, жеке иш-аракеттерди колдоо кызматы, эмоционалдык колдоо кызматы, үйгө баруу менен ванна кызматы)

- Максаттуу адамдын абалынын өзгөрүшү ж.б. менен пландаштырылган кызматтан тышкары кызматты кошумча, өзгөртүү же медициналык диагноз ж.б. керек деп эсептелсе мекеме жетекчиси же башкаруу жооптуусуна тез арада билдирүү.

- Максаттуу адам же максаттуу адамдын үй-бүлөсү менен пикирлер карама-каршы келсе керексиз чыр-чатактан качуу жана мекеме жетекчиси же башкаруу жооптуусуна билдирүү.

- Кызмат көрсөтүү учурунда күтүлбөгөн кырсык болсо тиешелүү мекеме жетекчиси, медайым ж.б. тез арада билдирүү керек.

мисалы) колдоо менен жүрүп жатып кулап жаракат алуу же ванна суусунун температурасын жөнгө салууда ийгиликсиздик менен күйүп калуу ж.б.

- Аспирация, назогастралдык зонд киргизүү, клизма, катетеризация, жараларды башкаруу, дарылоо(оозеки дары жана тышкы дарыдан башка)ж.б. камтыган бардык медициналык иш-аракеттерди жасоо.

- Кам көрүүчү карылар кызматкери кызмат көрсөтүү учурунда максаттуу адамга шашылыш кырдаал болсо шашылыш жардам артыкчылык тартиби боюнча шашылыш жардам көрсөтүү жана шашылыш жардам көрсөтүү мүмкүн болбосо же дарыгерге билдирүү мүмкүн болбогон кырдаалда эң жакын медициналык мекемеге максаттуу адамды которуу.

- Деменция максаттуу адамына кызмат көрсөтүүдө пайда болгон ар кандай күтүлбөгөн кырдаалдарды мекеме жетекчиси же башкаруу жооптуусу менен кеңешип чечүү.

- Шашылыш кырдаалда артыкчылык тартиби боюнча шашылыш жардам көрсөтүү мүмкүн -> медициналык иш-аракет жок

- Кам көрүүчү карылар кызматкери мүмкүн болгон иш-аракеттер : оозеки дары(жеген дары), тышкы дары (сүйкөө же чачуу дары)

▶ Кам көрүүчү карылар кызматкеринин тыюу салынган иш-аракеттери

• Карыларды зомбулук

• Өзүнүн жүгүн бошотуу жана жеңилдетүү

• Сырды ачыкка чыгаруу ж.б. жалпы мааниде жасоого болбой турган нерселер тыюу салынат

3. Кам көрүүчү карылар кызматкеринин ролу

1) Тажрыйбалуу кам көрүүчү : Тажрыйбалуу кам көрүүчү карылар кызматы боюнча билим жана көндүмдөр менен максаттуу адамдын ыңгайсыздыгын азайтуу үчүн керектүү кызматтарды колдоо менен максаттуу адамга жардам берүү.

2) Маалымат берүүчү: Максаттуу адамдын денеси, психологиясы боюнча маалыматтарды үй-бүлө, мекеме жетекчиси же башкаруу жооптуусу, медайым, медициналык мекеменин медициналык кызматкерлерине берүү жана керек болсо алардын көрсөтмөлөрүн максаттуу адамга жана анын үй-бүлөсүнө берүү.

3) Байкоочу : Пульс, дем алуу, дене температурасы, кан басымы ж.б. өзгөрүүлөр жана дарылоо абалы, оорунун өзгөрүшү боюнча симптомдор гана эмес психологиялык өзгөрүүлөрдү да байкоо. Башкача айтканда максаттуу адамдын абалы, дары ичүү ж.б. түшүнүү, байкоо жана көзөмөлдөө

4) Сүйлөшүүчү жана кеңешчи : Натыйжалуу байланыш ыкмаларын колдонуп максаттуу адам менен мамиле түзүү жана керектүү кызматтарды камсыздоо менен максаттуу адамдын дене, акыл, психологиялык жыргалчылыгын камсыздоо.

5) Мотивация берүүчү : Дене кыймылын колдоо кызматы же күнүмдүк жашоону колдоо кызматы ж.б. камсыздоо менен чектелбестен максаттуу адам жөндөмдөрүн көрсөтүүгө мотивация берүү жана колдоо.

6) Коргоочу : Үйдө же мекемеде, жергиликтүү коомчулукта зомбулукка дуушар болгон же четке кагылган, дискриминацияланган максаттуу адам үчүн максаттуу адамдын позициясынан коргоо жана колдоо.

мисалы) зомбулук шектенүүсү менен билдирүү, сексуалдык зомбулук мекеме жетекчисине билдирүү

Карыларды социалдык камсыздоо жана узак мөөнөттүү кам көрүү системасы өткөн суроолор

2-бөлүм: Карыларды социалдык камсыздоо жана узак мөөнөттүү кам көрүү системасы